त्रिम्बकेश्वरशिवमन्दिरं भारतस्य महाराष्ट्रस्य नाशिकमण्डले त्रिम्बकनगरे स्थितं प्राचीनं हिन्दुमन्दिरं नाशिकमार्गात् ४० कि.मी दूरे अस्ति । इदं हिन्दुदेवस्य शिवस्य समर्पितं द्वादशज्योतिर्लिंगेषु अन्यतमम् अस्ति यत्र महाराष्ट्रस्य त्रिम्बकेश्वरे हिन्दुवंशावली पञ्जीकरणं भवति । पवित्रगोदावरीनद्याः उत्पत्तिः त्रिम्बकस्य समीपे अस्ति । त्र्यम्बकेश्वरे अनेके हिन्दुसंस्काराः क्रियन्ते, तदर्थं तीर्थयात्रिकाः सम्पूर्णभारतात् यात्रां कुर्वन्ति । मन्दिरपरिसरस्य कुसावर्तकुण्डा (पवित्रतडागः) श्रीमन्तसरदारराओसाहेबपार्नेरकरेन निर्मितः, यः इन्दौरराज्यस्य फडणवीः आसीत्, भारतस्य द्वितीयदीर्घतमा गोदावरीनद्याः स्रोतः अस्ति । कुण्डस्य धारायाम् सरदार फडणवीसस्य तस्य भार्यायाः च बस्ट् दृश्यते । वर्तमानं मन्दिरं मुगलशासकेन औरङ्गजेबेन नष्टं कृत्वा पेशवाबालाजी बाजीराव इत्यनेन निर्मितम् ।

घृष्णेश्वरज्योतिर्लिङ्गः गृष्णेश्वरः इति अपि प्रसिद्धः, महाराष्ट्रस्य औरंगाबादमण्डलस्य वेरुल् ग्रामे स्थितं शिवस्य हिन्दुमन्दिरम् अस्ति । एतत् १२ ज्योतिर्लिंग-मन्दिरेषु अन्यतमम् अस्ति ।एलोरा-गुहाभ्यः सार्धकिलोमीटर् दूरे, औरंगाबाद-नगरात् वायव्यदिशि ३० किलोमीटर् (१९ माइल) दूरे, मुम्बई-नगरात् पूर्वोत्तर-पूर्वदिशि ३०० किलोमीटर् (१९० मील्) दूरे च एतत् मन्दिरं राष्ट्रियसंरक्षितं स्थलम् अस्ति । शिवपुराणे, स्कन्दपुराणे, रामायणे, महाभारते च घृष्णेश्वरस्य उल्लेखः अस्ति

महाराष्ट्रस्य बीडमण्डले स्थितं पारली वैजनाथज्योतिर्लिंगं भगवतः शिवाय समर्पितेषु द्वादशपवित्रज्योतिर्लिंगेषु अन्यतमम् अस्ति । वैद्यनाथः दिव्यचिकित्सकः इति पूज्यः अयं मन्दिरः आरोग्यस्य, शान्तिस्य, समृद्धेः च आशीर्वादार्थिनः सहस्राणि भक्तान् आकर्षयति । अस्य भव्यं हेमाडपन्तिशैल्याः वास्तुकला, शान्तं आध्यात्मिकं वातावरणं च गहनं भक्ति-अनुभवं जनयति । तीर्थयात्रिकाः पारम्परिकसंस्कारेषु भागं ग्रहीतुं, पवित्रशिवलिंगस्य प्रार्थनां कर्तुं, मन्दिरस्य समृद्ध-इतिहासस्य, सांस्कृतिकविरासतां च अन्वेष्टुं शक्नुवन्ति । पारलीवैजनाथस्य भ्रमणेन विश्वासस्य, शान्तिस्य, कालातीतस्य आध्यात्मिकतायाः च सम्यक् मिश्रणं प्राप्यते । ६०,००० वर्गफीट् मध्ये विस्तृतं शिवतीर्थस्य प्राङ्गणं ६ मीटर् ऊर्ध्वं प्राचीरेण रक्षितम् अस्ति । यस्मिन् चत्वारः प्रवेशाः सन्ति। भव्यसङ्कुलस्य मध्ये प्रायः ७२०० वर्गफीट् क्षेत्रे विस्तृतः अयं पगोडा ७५ पादविस्तृतः, १५० पाददीर्घः, ८ पादपरिमितः च कृष्णपाषाणखण्डैः मञ्चे स्थितः अस्ति, अस्य पगोडायाः ६० पादपरिमितस्य उपरिभागे कलशः अस्ति श्वेत आभायुक्तः शिखरः चूर्णचयनस्य ३१ पादपरिमितः भवति ।

नर्मदानद्याः शान्तमान्धतद्वीपे स्थितं ओंकारेश्वरज्योतिर्लिंगं शिवस्य अपरं पवित्रं धामम् अस्ति । द्वीपस्य प्राकृतिकः आकारः पवित्रस्य "ॐ (ॐ)" इति चिह्नस्य सदृशः अस्ति, येन तस्य दिव्यं महत्त्वं वर्धते । भक्ताः ओंकारेश्वरमन्दिरे आशीर्वादं प्राप्तुं, प्राचीनममलेश्वरमन्दिरं द्रष्टुं, शान्तनर्मदापरिवेशस्य आनन्दं लब्धुं, द्वीपपरिक्रमेण वैकल्पिकनौकायानेन च आध्यात्मिकवातावरणस्य अनुभवं कर्तुं शक्नुवन्ति महाकालेश्वरः ओंकारेश्वरः च मिलित्वा भक्ति-शान्ति-कालातीत-धरोहर-पूरिता गहन-समृद्धि-यात्राम् प्रददति ।