മഹാരാഷ്ട്രയിലെ നാസിക്കിൽ ബ്രഹ്മഗിരി പർവ്വത താഴ്‌വരയിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ത്രയംബകേശ്വർ അത്യപൂർവ്വമായ ഒരു ജ്യോതിർലിംഗമാണ്. ഗൗതമ മുനിയുടെ തപസ്സിൽ പ്രസന്നനായി ഭൂമിയിലേക്കിറങ്ങിയ ഗോദാവരി നദിയുടെ ഉത്ഭവസ്ഥാനമാണിത്. ബ്രഹ്മാവ്, വിഷ്ണു, മഹേശ്വരൻ എന്നീ ത്രിമൂർത്തികളെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്ന മൂന്ന് മുഖങ്ങളുള്ള ലിംഗമാണ് ഇവിടുത്തെ പ്രത്യേകത. തുടർച്ചയായ ജലാഭിഷേകം കാരണം ലിംഗത്തിൽ ചെറിയ കുഴിവ് രൂപപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. പേഷ്വാ ബാലാജി ബാജിറാവു നിർമ്മിച്ച കരിങ്കൽ ക്ഷേത്രം മറാഠാ വാസ്തുവിദ്യയ്ക്ക് ഉദാഹരണമാണ്. ക്ഷേത്രത്തിലുള്ള കുശാവർത്ത കുളത്തിലെ സ്നാനം പവിത്രമായി കരുതപ്പെടുന്നു. നാരായണ നാഗബലി, കാളസർപ്പ ദോഷ നിവാരണം തുടങ്ങിയ വൈദിക ക്രിയകൾക്ക് പ്രശസ്തമാണ് ഈ ക്ഷേത്രം. 12 വർഷത്തിലൊരിക്കൽ നടക്കുന്ന കുംഭമേളയിൽ ലക്ഷക്കണക്കിന് ഭക്തർ പങ്കെടുക്കുന്നു. ബ്രഹ്മഗിരി മലമുകളിലെ ഗംഗാദ്വാറും സമീപത്തെ മറ്റ് പുണ്യസ്ഥലങ്ങളും ഭക്തർ സന്ദർശിക്കുന്നു. നാസിക് നഗരത്തിൽ നിന്ന് ബസ് മാർഗ്ഗം എളുപ്പത്തിൽ എത്താം. പ്രത്യേക പൂജകൾക്കായി മുൻകൂട്ടി ബുക്ക് ചെയ്യാവുന്നതാണ്.

മഹാരാഷ്ട്രയിൽ പുണെയ്ക്ക് സമീപം സഹ്യാദ്രി പർവ്വതനിരകളിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഭീമാശങ്കർ പ്രകൃതിരമണീയമായ ഒരു ജ്യോതിർലിംഗമാണ്. പവിത്രമായ ഭീമാ നദിയുടെ ഉത്ഭവസ്ഥാനത്തുള്ള ഈ ക്ഷേത്രം ഭീമാശങ്കർ വന്യജീവി സങ്കേതത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ത്രിപുരാസുരനെ വധിക്കാൻ പരമശിവൻ ഭീമരൂപം സ്വീകരിച്ചത് ഇവിടെ വെച്ചാണെന്നാണ് പുരാണങ്ങൾ പറയുന്നത്. യുദ്ധത്തിന് ശേഷം ശിവന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്നുണ്ടായ വിയർപ്പിൽ നിന്നാണ് ഭീമാ നദി ഉണ്ടായതെന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. നാഗര, ഹേമാഡ്പന്തി വാസ്തുവിദ്യാ ശൈലികളുടെ മിശ്രണമാണ് ക്ഷേത്ര നിർമ്മിതി. താഴ്ന്ന തലത്തിലുള്ള ഗർഭഗൃഹത്തിലെ ജ്യോതിർലിംഗത്തിൽ എപ്പോഴും ജലമൊഴുകിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. 1739-ൽ ചിമാജി അപ്പ സമ്മാനിച്ച വലിയ റോമൻ ശൈലിയിലുള്ള വെങ്കല മണി ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ട്. മഴക്കാലത്ത് ഈ പ്രദേശം മഞ്ഞും വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങളും നിറഞ്ഞ മനോഹരമായ കാഴ്ചയായി മാറുന്നു. ശ്രാവണ മാസത്തിലും ശിവരാത്രിയിലും ധാരാളം ഭക്തർ ഇവിടെയെത്തുന്നു. പുണെയിൽ നിന്ന് 110 കി.മീറ്ററും മുംബൈയിൽ നിന്ന് 210 കി.മീറ്ററുമാണ് ഇവിടേക്കുള്ള ദൂരം. പുണെയിൽ നിന്നും സമീപ നഗരങ്ങളിൽ നിന്നും ബസ് സേവനങ്ങൾ ലഭ്യമാണ്. മഴക്കാലത്ത് പോകുന്നവർ ആവശ്യമായ മുൻകരുതലുകൾ എടുക്കേണ്ടതാണ്.

മഹാരാഷ്ട്രയിലെ എല്ലോറ ഗുഹകൾക്ക് സമീപം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഘൃഷ്ണേശ്വർ 12-ാമത്തെ ജ്യോതിർലിംഗമാണ്. കുസുമ എന്ന ഭക്തയുടെ മൃതസഞ്ജീവനിയായ പ്രാർത്ഥനയിൽ പ്രസന്നനായി ശിവൻ കുടികൊണ്ട സ്ഥലമാണിത്. അഹില്യാബായി ഹോൾക്കർ പുനർനിർമ്മിച്ച ഈ ക്ഷേത്രം ഹേമാഡ്പന്തി ശൈലിയിലാണ് നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്. ചുവന്ന കല്ലിൽ തീർത്ത ക്ഷേത്രത്തിൽ മനോഹരമായ കൊത്തുപണികളുണ്ട്. ഗർഭഗൃഹത്തിലെ വിഗ്രഹത്തിൽ ഭക്തർക്ക് നേരിട്ട് സ്പർശിച്ച് പ്രാർത്ഥിക്കാം. ഔറംഗബാദിൽ നിന്ന് 30 കി.മീ അകലെയാണ് ഈ ക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. എല്ലോറ സന്ദർശിക്കുന്നവർക്ക് എളുപ്പത്തിൽ ഇവിടെയത്താം. ബസ്, ടാക്സി സേവനങ്ങൾ ലഭ്യമാണ്.

മഹാരാഷ്ട്രയിലെ ഹിംഗോലി ജില്ലയിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഔംഢാ നാഗനാഥ്, അതിപുരാതനമായ ജ്യോതിർലിംഗ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്. പാണ്ഡവരിൽ മുതിർന്നവനായ യുധിഷ്ഠിരൻ തങ്ങളുടെ വനവാസക്കാലത്ത് നിർമ്മിച്ചതാണ് ഈ ക്ഷേത്രം എന്നാണ് ഐതിഹ്യം. ഹേമാഡ്പന്തി ശൈലിയിൽ കരിങ്കല്ലിൽ തീർത്ത മനോഹരമായ കൊത്തുപണികൾ ക്ഷേത്രച്ചുമരുകളിലുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിന് മുൻപിലല്ലാതെ ഗർഭഗൃഹത്തിന് പിൻവശത്തായി നന്ദി പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നത് ഇവിടുത്തെ പ്രത്യേകതയാണ്. നാമദേവ് സന്യാസിയുടെ ഭക്തിഗാനങ്ങളിൽ പ്രസന്നനായി ക്ഷേത്രം തിരിഞ്ഞു കൊടുത്തു എന്നാണ് വിശ്വാസം. ഭൂഗർഭ ഗർഭഗൃഹത്തിലാണ് പ്രധാന ലിംഗം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ഭക്തർക്ക് താഴെയിറങ്ങി വിഗ്രഹത്തിൽ പൂജകൾ ചെയ്യാവുന്നതാണ്. മനോഹരമായ ശില്പങ്ങൾ ക്ഷേത്രച്ചുമരുകളെ അലങ്കരിക്കുന്നു. ശാന്തമായ അന്തരീക്ഷം ആത്മീയ അനുഭൂതി നൽകുന്നു. നാന്ദേഡിൽ നിന്നും പർഭണിയിൽ നിന്നും റോഡ് മാർഗ്ഗം എത്തിച്ചേരാം. പരലി വൈജ്നാഥുമായി ചേർത്ത് ഈ ക്ഷേത്രം സന്ദർശിക്കാവുന്നതാണ്.

മഹാരാഷ്ട്രയിലെ ബീഡ് ജില്ലയിൽ स्थितമായ പരലി വൈജ്നാഥ്, രോഗശാന്തി നൽകുന്ന ശിവക്ഷേത്രമായി അറിയപ്പെടുന്നു. ആരോഗ്യവും ആത്മീയ ശാന്തിയും നൽകുന്ന 'വൈദ്യനാഥനായി' ശിവൻ ഇവിടെ ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു. രാവണൻ ശിവലിംഗം ലങ്കയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നതിനിടയിൽ ഇവിടെ വെച്ചു എന്നാണ് ഐതിഹ്യം. സമുദ്രമഥനത്തിലെ അമൃതമായി ബന്ധപ്പെട്ട കഥകളും ഈ ക്ഷേത്രത്തിനുണ്ട്. ഉയർന്ന തറയിൽ ഹേമാഡ്പന്തി ശൈലിയിലാണ് ക്ഷേത്രം നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്. അഹില്യാബായി ഹോൾക്കർ പുനരുദ്ധാരണം നടത്തിയതാണ് ഈ ക്ഷേത്രം. ഭക്തർക്ക് നേരിട്ട് വിഗ്രഹത്തിൽ സ്പർശിച്ച് പൂജകൾ ചെയ്യാം. വിശാലമായ മുറ്റവും മറ്റ് ഉപദേവതകളുടെ നടകളും ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ട്. ശ്രാവണ മാസത്തിൽ ധാരാളം ഭക്തർ കാൽനടയായി ഇവിടെ എത്തിച്ചേരുന്നു. ഹൈദരാബാദ്, മുംബൈ, പുണെ എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്ന് ട്രെയിൻ മാർഗ്ഗം എളുപ്പത്തിൽ എത്താം. ആത്മീയ ശാന്തി നൽകുന്ന തീർത്ഥാടന കേന്ദ്രമാണിത്.

ഛത്രപതി സംഭജിനഗറിന് സമീപം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന അജന്താ ഗുഹകൾ ലോകപ്രശസ്തമായ യുനെസ്‌കോ പൈതൃക കേന്ദ്രമാണ്. ബി.സി രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ട നാളുകൾ മുതൽ എ.ഡി അഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ട വരെയുള്ള 30 ബുദ്ധമത ഗുഹകൾ ഇവിടെയുണ്ട്. ബുദ്ധസന്യാസികളുടെ വർഷാവസാന വിശ്രമ കേന്ദ്രങ്ങളായാണ് ഇവ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്. ചുമരുകളിലും മേൽക്കൂരകളിലും ജാതക കഥകളും രാജകൊട്ടാര രംഗങ്ങളും ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. പദ്മപാണി, വജ്രപാണി ബോധിസത്വ ചിത്രങ്ങൾ ഒന്നാം ഗുഹയിലെ പ്രധാന ആകർഷണമാണ്. 26-ാം ഗുഹയിൽ ബുദ്ധന്റെ വലിയ ശയന പ്രതിമയാണുള്ളത്. 1819-ൽ ജോൺ സ്മിത്ത് എന്ന ബ്രിട്ടീഷ് ഉദ്യോഗസ്ഥനാണ് ഈ ഗുഹകൾ വീണ്ടും കണ്ടെത്തിയത്. ചിത്രങ്ങളുടെ സംരക്ഷണത്തിനായി പ്രത്യേക ലൈറ്റിംഗാണ് ഉപയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത്. സന്ദർശകർക്കായി മ്യൂസിയവും മറ്റ് സൗകര്യങ്ങളും ഇവിടെയൊരുക്കിയിട്ടുണ്ട്. ഇന്ത്യൻ കലയുടെയും ബുദ്ധ തത്ത്വചിന്തയുടെയും മനോഹരമായ കാഴ്ചയാണിത്. ഒക്ടോബർ മുതൽ മാർച്ച് വരെയുള്ള സമയമാണ് സന്ദർശനത്തിന് അനുയോജ്യം.

ഛത്രപതി സംഭജിനഗറിൽ നിന്ന് 30 കി.മീ അകലെ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന എല്ലോറ ഗുഹകൾ ലോകത്തിലെ വലിയ കുടൈവരൈ ക്ഷേത്ര സമുച്ചയങ്ങളിലൊന്നാണ്. 6 മുതൽ 10 വരെയുള്ള നൂറ്റാണ്ടുകളിൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട 34 പ്രധാന ഗുഹകൾ ഇവിടെയുണ്ട്. ബുദ്ധ, ഹിന്ദു, ജൈന മതങ്ങളുടെ സൗഹാർദ്ദപരമായ നിലനിൽപ്പാണ് എല്ലോറയുടെ പ്രത്യേകത. രാഷ്ട്രകൂട, യാദവ രാജവംശങ്ങളുടെ കാലത്താണ് ഇവ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടത്. ബുദ്ധ ഗുഹകളിൽ വലിയ വിഹാരങ്ങളും പ്രാർത്ഥനാ ഹാളുകളുമുണ്ട്. ജൈന ഗുഹകളിൽ തീർത്ഥങ്കരന്മാരുടെ ശില്പങ്ങൾ കാണാം. 16-ാം ഗുഹയിലെ കൈലാസ ക്ഷേത്രമാണ് പ്രധാന ആകർഷണം. 2 കിലോമീറ്റർ നീളത്തിൽ വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്ന ഗുഹകൾ വലിയ അത്ഭുതമാണ്. സന്ദർശകർക്കായി ഇലക്ട്രിക് കാറുകളും മറ്റ് സൗകര്യങ്ങളും ലഭ്യമാണ്. വിമാനത്താവളവും റെയിൽവേയും വഴി എളുപ്പത്തിൽ എത്തിച്ചേരാം.

എല്ലോറയിലെ 16-ാം ഗുഹയിലെ കൈലാസ ക്ഷേത്രം വാസ്തുവിദ്യയിലെ വലിയൊരു അത്ഭുതമാണ്. എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൽ രാഷ്ട്രകൂട രാജാവായ കൃഷ്ണ ഒന്നാമനാണ് ഇത് നിർമ്മിച്ചത്. ഒറ്റപ്പാറയിൽ മുകളിൽ നിന്ന് താഴേക്ക് കൊത്തിയെടുത്തതാണ് ഈ ക്ഷേത്രം. ലക്ഷക്കണക്കിന് ടൺ പാറകളാണ് ഇതിനായി മാറ്റിയത്. കൈലാസ പർവ്വതത്തിന്റെ മാതൃകയിലാണ് ഇത് രൂപകൽപ്പന ചെയ്തിരിക്കുന്നത്. വലിയ ഗോപുരവും മണ്ഡപങ്ങളും ശ്രീകോവിലും ഇവിടെയുണ്ട്. ആനകളുടെ ശില്പങ്ങൾ ക്ഷേത്രത്തിന് താങ്ങായി കൊത്തിവെച്ചിരിക്കുന്നു. രാമായണ, മഹാഭാരത രംഗങ്ങൾ ക്ഷേത്രച്ചുമരുകളിലുണ്ട്. വെളുത്ത ചായം പൂശിയതിന്റെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ ഇപ്പോഴും കാണാം. സന്ദർശകർക്ക് വലിയൊരനുഭവമാണ് ഈ ക്ഷേത്രം നൽകുന്നത്.

ഖുൽദാബാദിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഭദ്രാ മാരുതി ക്ഷേത്രം പ്രശസ്തമായ ഹനുമാൻ ക്ഷേത്രമാണ്. ഇന്ത്യയിൽ ഹനുമാൻ സ്വാമി ശയിക്കുന്ന രൂപത്തിലുള്ള രണ്ട് ക്ഷേത്രങ്ങളിലൊന്നാണിത്. ഭദ്രാസേന രാജാവിന്റെ രാമഭക്തിയിൽ പ്രസന്നനായി ഹനുമാൻ ഇവിടെ വിശ്രമിച്ചു എന്നാണ് ഐതിഹ്യം. രാജാവിന്റെ അപേക്ഷപ്രകാരം ഹനുമാൻ ഇവിടെ കുടികൊണ്ടു. കരിങ്കല്ലിൽ തീർത്ത വിഗ്രഹത്തിൽ സിന്ദൂരവും പൂമാലകളും അണിയിച്ചിരിക്കുന്നു. ശനിദോഷ പരിഹാരത്തിനായി ഭക്തർ ഇവിടെ പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു. ശനിയാഴ്ചകളിൽ ധാരാളം ഭക്തർ കാൽനടയായി ഇവിടെയെത്തുന്നു. സൗജന്യ ഭരണസൗകര്യങ്ങൾ ഇവിടെ ലഭ്യമാണ്. എല്ലോറ ഗുഹകൾക്ക് സമീപമാണ് ഇത് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്.

കോൽഹാപൂരിലെ മഹാലക്ഷ്മി (അംബാബായി) ക്ഷേത്രം പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു ശക്തിപീഠമാണ്. മഹാരാഷ്ട്രയിലെ മൂന്നര ശക്തിപീഠങ്ങളിൽ ഒന്നാം സ്ഥാനത്തുള്ള ക്ഷേത്രമാണിത്. വൈകുണ്ഠം വെടിഞ്ഞ് ലക്ഷ്മീദേവി ഇവിടെയെത്തി തപസ്സു ചെയ്തു എന്നാണ് വിശ്വാസം. ഏഴാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ചാലൂക്യന്മാരാണ് ഈ ക്ഷേത്രം നിർമ്മിച്ചത്. 40 കിലോഗ്രാം തൂക്കമുള്ള രത്നവിഗ്രഹമാണ് ദേവിയുടേത്. വർഷത്തിൽ രണ്ടുതവണ സൂര്യകിരണങ്ങൾ ദേവീവിഗ്രഹത്തിൽ നേരിട്ട് പതിക്കുന്നു. കുങ്കുമാർച്ചനയും സാരി സമർപ്പണവുമാണ് പ്രധാന വഴിപാടുകൾ. വിഷ്ണു, മഹാകാളി, സരസ്വതി നടകളും ഇവിടെയുണ്ട്. കോൽഹാപുരി ചെരുപ്പുകൾക്കും ഭക്ഷണത്തിനും പ്രശസ്തമാണ് ഈ നഗരം. റെയിൽവേ, റോഡ് മാർഗ്ഗം എളുപ്പത്തിൽ എത്തിച്ചേരാം.

തുൽജാപ്പൂരിലെ യമുനാചല മലനിരകളിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന തുൽജാ ഭവാനി ക്ഷേത്രം പ്രശസ്തമാണ്. ലക്ഷക്കണക്കിന് കുടുംബങ്ങളുടെ കുലദൈവമാണ് തുൽജാ ഭവാനി. ശിവാജി മഹാരാജിന് ഭവാനിവാൾ സമ്മാനിച്ചത് ഈ ദേവിയാണെന്നാണ് ചരിത്രം. അഷ്ടഭുജങ്ങളോടെ മഹിഷാസുരമർദ്ദിനിയായ സ്വയംഭൂ വിഗ്രഹമാണിവിടെയുള്ളത്. വർഷത്തിൽ മൂന്നുതവണ വിഗ്രഹം പുറത്തേക്ക് എഴുന്നള്ളിക്കാറുണ്ട്. മനോഹരമായ കവാടങ്ങൾ ക്ഷേത്രത്തിനുണ്ട്. 'ഗോന്ധൾ' എന്ന നാടൻപാട്ടും നൃത്തവും വഴിപാടായി നടത്താറുണ്ട്. നവരാത്രി കാലത്ത് വലിയ ജനത്തിരക്ക് അനുഭവപ്പെടുന്നു. സൗജന്യ ഭക്ഷണവും താമസസൗകര്യവും ലഭ്യമാണ്. സോലാപ്പൂരിൽ നിന്ന് 45 കി.മീ അകലെയാണ് ഈ ക്ഷേത്രം.

നാന്ദേഡ് ജില്ലയിലെ മാഹുർഗഡിൽ മലമുകളിലാണ് രേണുകാ ദേവി ക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ദത്താത്രേയ സ്വാമിയുടെ ജന്മസ്ഥലവും ജമദഗ്നി മഹർഷിയുടെ ആശ്രമവുമാണിത്. രേണുകാ ദേവിയുടെ ശിരസ്സാണ് ഇവിടെ ശക്തിപീഠമായി മാറിയത്. കല്ലിൽ കൊത്തിയ ദേവീരൂപത്തിന് വലിയ സ്വർണ്ണക്കണ്ണുകളുണ്ട്. 200 കൽപ്പടവുകൾ കയറി വേണം ക്ഷേത്രത്തിലെത്താൻ. അനസൂയാ ക്ഷേത്രവും സമീപത്തായുണ്ട്. വനപ്രദേശങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതാണ് ഈ പ്രദേശം. നവരാത്രി കാലത്ത് വലിയ മേളകൾ നടക്കാറുണ്ട്. പാൻ, നാളികേരം എന്നിവയാണ് പ്രധാന വഴിപാടുകൾ. നാന്ദേഡിൽ നിന്ന് 130 കി.മീ അകലെയാണ് ഇത്.

നാസിക്കിന് സമീപം വാണിയിലുള്ള സപ്തശൃംഗി ദേവി ക്ഷേത്രം മലമുകളിലാണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. മഹാരാഷ്ട്രയിലെ അർദ്ധ ശക്തിപീഠമാണിത്. സതീദേവിയുടെ വലതുകൈ വീണത് ഇവിടെയാണെന്നാണ് വിശ്വാസം. 18 കൈകളുള്ള അഷ്ടാദശഭുജ ദേവീരൂപമാണിവിടെയുള്ളത്. 8 അടി ഉയരമുള്ള പാറയിൽ കൊത്തിയ വിഗ്രഹമാണിത്. 510 പടികൾ കയറിയോ റോപ്‌വേ വഴിയോ മുകളിലെത്താം. താഴ്‌വരകളുടെ മനോഹരമായ കാഴ്ച ഇവിടെ നിന്ന് കാണാം. ത്രയംബകേശ്വരത്തിനൊപ്പം ഭക്തർ ഇവിടെയുമെത്തുന്നു. നവരാത്രി കാലത്ത് വലിയ ഭക്തജനത്തിരക്കുണ്ടാകുന്നു. നാസിക്കിൽ നിന്ന് 60 കി.മീ അകലെയാണ് ഈ ക്ഷേത്രം.

പുണെയിൽ നിന്ന് 80 കി.മീ അകലെയുള്ള മൊരേശ്വർ ക്ഷേത്രമാണ് അഷ്ടവിനായക യാത്രയിലെ ആദ്യ ക്ഷേത്രം. മൊറേഗാവിലെ ദർശനത്തോടെ വേണം യാത്ര തുടങ്ങാനും അവസാനിപ്പിക്കാനും. സിന്ധു എന്ന അസുരനെ വധിക്കാൻ ഗണപതി മയിൽ വാഹനനായെത്തി എന്നാണ് ഐതിഹ്യം. ചെറിയ കോട്ടയുടെ രൂപത്തിലുള്ള കരിങ്കൽ ക്ഷേത്രമാണിത്. ക്ഷേത്രത്തിന് മുൻപിലായി വലിയ നന്ദിപ്രതിമ കാണാം. സ്വയംഭൂ വിഗ്രഹത്തിന്റെ കൺതടങ്ങളിലും നാഭിയിലും രത്നങ്ങൾ പതിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. നാല് യുഗങ്ങളെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്ന നാല് കവാടങ്ങളുണ്ട്. കരാ നദിക്കരയിലാണ് ഈ ഗ്രാമം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ഗണേശ ചതുർത്ഥി ഇവിടെ വലിയ ആഘോഷമാണ്. പുണെയിൽ നിന്ന് റോഡ് മാർഗ്ഗം എളുപ്പത്തിൽ എത്താം.

അഹമ്മദ്നഗർ ജില്ലയിൽ ഭീമാ നദിക്കരയിലാണ് സിദ്ധിവിനായക ക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. വലത്തോട്ട് തുമ്പിക്കൈയുള്ള ഏക അഷ്ടവിനായക വിഗ്രഹമാണിത്. വലത്തോട്ട് തുമ്പിക്കൈയുള്ള ഗണപതി ഏറെ ശക്തനാണ് എന്നാണ് വിശ്വാസം. മധു കൈടഭന്മാരെ വധിക്കാൻ വിഷ്ണു ഭഗവാൻ ഇവിടെ തപസ്സു ചെയ്തു. മലമുകളിലെ ഗുഹയിലാണ് സ്വയംഭൂ വിഗ്രഹം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. തീർത്ഥാടകർ മലയ്ക്ക് ചുറ്റും പരിക്രമണം നടത്തുന്നു. ആഗ്രഹസാഫല്യത്തിനായി ഇവിടെ പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു. ശാന്തമായ നദീതീരം ധ്യാനത്തിന് അനുയോജ്യമാണ്. പുണെയിൽ നിന്ന് 200 കി.മീ അകലെയാണിത്. പരമ്പരാഗത വസ്ത്രധാരണം നിർബന്ധമാണ്.

റായ്ഗഡ് ജില്ലയിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ബല്ലാളേശ്വർ ക്ഷേത്രം ഏറെ പ്രശസ്തമാണ്. ബല്ലാലൻ എന്ന ഭക്തന്റെ പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന ഏക ഗണപതി ക്ഷേത്രമാണിത്. ബല്ലാലന്റെ ഭക്തിയിൽ പ്രസന്നനായി ഗണപതി ഇവിടെ കുടികൊണ്ടു. സൂര്യകിരണങ്ങൾ വിഗ്രഹത്തിൽ നേരിട്ട് പതിക്കുന്ന രീതിയിലാണ് നിർമ്മാണം. ഇടത്തോട്ട് തുമ്പിക്കൈയുള്ള സ്വയംഭൂ വിഗ്രഹമാണിത്. ധുണ്ഡി വിനായക നടയും ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ട്. വലിയ വെങ്കല മണി ക്ഷേത്ര മുറ്റത്തുണ്ട്. ഉൻഹേരെയിലെ ചൂടുവെള്ള നീരുറവ സമീപത്താണ്. മുംബൈ-ഗോവ ഹൈവേ വഴി എളുപ്പത്തിൽ എത്താം.

ഖലാപൂരിന് സമീപം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന വരദവിനായക ക്ഷേത്രം നാലാമത്തെ നടയാണ്. ആഗ്രഹങ്ങൾ സാധിപ്പിച്ചു നൽകുന്ന വരദവിനായകനായി ഗണപതി പൂജിക്കപ്പെടുന്നു. ഗൃത്സമദ മഹർഷിയാണ് ഈ വിഗ്രഹം കണ്ടെത്തിയത്. മനോഹരമായ മരപ്പണികളുള്ള ഹാളാണ് ക്ഷേത്രത്തിലുള്ളത്. 1892 മുതൽ കെടാതെ കത്തുന്ന നന്ദാദീപം ഇവിടുത്തെ പ്രത്യേകതയാണ്. കിഴക്കോട്ട് ദർശനമുള്ള സ്വയംഭൂ വിഗ്രഹമാണിത്. ഭക്തർക്ക് നേരിട്ട് വിഗ്രഹത്തിൽ പൂജകൾ ചെയ്യാം. നാല് കൽ ആനകളുടെ ശില്പങ്ങൾ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ട്. ക്ഷേത്രക്കുളം ഗ്രാമീണ ഭംഗി കൂട്ടുന്നു. മുംബൈ-പുണെ എക്സ്പ്രസ് വേ വഴി എളുപ്പത്തിൽ എത്താം.

മൂന്ന് നദികളുടെ സംഗമസ്ഥാനത്തുള്ള ചിന്താമണി ക്ഷേത്രം അഞ്ചാമത്തെ നടയാണ്. ചിന്തകളും വ്യാകുലതകളും അകറ്റുന്ന ചിന്താമണിയായി ഗണപതി ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു. കപില മഹർഷിയുടെ ചിന്താമണി രത്നം വീണ്ടെടുത്തു നൽകിയതാണ് ഐതിഹ്യം. കപില മഹർഷിയാണ് വിഗ്രഹത്തിൽ രത്നമണിയിച്ചത്. പേഷ്വാ ഭരണാധികാരികൾ ക്ഷേത്രത്തിന് വലിയ പിന്തുണ നൽകി. കിഴക്കോട്ട് ദർശനമുള്ള സ്വയംഭൂ വിഗ്രഹമാണിത്. വലിയ തടി ഹാളുകൾ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ട്. പുണെയ്ക്ക് സമീപമായതിനാൽ എളുപ്പത്തിൽ എത്താം. മനസ്സിന് ശാന്തി നൽകുന്ന അന്തരീക്ഷമാണിവിടെ.

ജുന്നറിന് സമീപമുള്ള ഗിരിജാത്മജ് ക്ഷേത്രം ബുദ്ധ ഗുഹയ്ക്കുള്ളിലാണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. 30 ഗുഹകളിൽ ഏഴാം ഗുഹയിലാണ് ഈ ക്ഷേത്രം. പാർവ്വതീ ദേവിയുടെ മകനായ ഗിരിജാത്മജനായി ഗണപതി പൂജിക്കപ്പെടുന്നു. 307 പടികൾ കയറി വേണം ക്ഷേത്രത്തിലെത്താൻ. തൂണുകളില്ലാത്ത വലിയ ഗുഹാ ഹാളാണിത്. തെക്കോട്ട് ദർശനമുള്ള സ്വയംഭൂ വിഗ്രഹമാണിത്. എ.എസ്.ഐ സംരക്ഷിത സ്മാരകമായതിനാൽ വൈദ്യുതി വിളക്കുകളില്ല. താഴ്‌വരകളുടെ മനോഹര ദൃശ്യം ഇവിടെ നിന്ന് കാണാം. ട്രെക്കിംഗും ഭക്തിയും സമന്വയിക്കുന്ന അനുഭവമാണിത്. പുണെയിൽ നിന്ന് 95 കി.മീ അകലെയാണിത്.

കുക്കഡി നദിക്കരയിലുള്ള വിഘ്നേശ്വര ക്ഷേത്രം ഏഴാമത്തെ നടയാണ്. വിഘ്നങ്ങൾ അകറ്റുന്ന വിഘ്നഹരനായി ഗണപതി പൂജിക്കപ്പെടുന്നു. വിഘ്നാസുരനെ തോൽപ്പിച്ച് ഗണപതി ഈ നാമം സ്വീകരിച്ചു. വലിയ കൽമതിലുകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതാണ് ക്ഷേത്രം. സ്വർണ്ണ താഴികക്കുടം ക്ഷേത്രത്തിനുണ്ട്. രത്നങ്ങൾ പതിച്ച കണ്ണുകളുള്ള സ്വയംഭൂ വിഗ്രഹമാണിത്. വെള്ളി ആർച്ചുകളാൽ അലങ്കരിച്ച ഗർഭഗൃഹമാണുള്ളത്. നദിക്കരയിലെ ശാന്തമായ അന്തരീക്ഷം മികച്ച അനുഭവം നൽകുന്നു. ലേണ്യാദ്രിയിൽ നിന്ന് 20 കി.മീ അകലെയാണിത്.

പുണെ-അഹമ്മദ്നഗർ ഹൈവേയിലുള്ള മഹാഗണപതി ക്ഷേത്രം അവസാനത്തെ നടയാണ്. 10 കൈകളും 12 കണ്ണുകളുമുള്ള മഹാഗണപതിയാണിവിടെയുള്ളത്. ത്രിപുരാസുര വധത്തിന് മുൻപ് പരമശിവൻ ഇവിടെ പ്രാർത്ഥിച്ചിരുന്നു. വിഷുവ ദിനങ്ങളിൽ സൂര്യകിരണങ്ങൾ വിഗ്രഹത്തിൽ പതിക്കുന്നു. വലിയ കവാടവും മനോഹരമായ വാസ്തുവിദ്യയുമുണ്ട്. സ്വയംഭൂ വിഗ്രഹമാണ് ഇവിടെ പൂജിക്കപ്പെടുന്നത്. ഗർഭഗൃഹത്തിന് താഴെ രഹസ്യ വിഗ്രഹമുണ്ടെന്നും വിശ്വാസമുണ്ട്. മോദകവും കറുകപ്പുല്ലുമാണ് പ്രധാന വഴിപാടുകൾ. വലിയ പാർക്കിംഗ് സൗകര്യങ്ങൾ ലഭ്യമാണ്. ഹൈവേയിലായതിനാൽ എളുപ്പത്തിൽ എത്തിച്ചേരാം.

സഹ്യാദ്രി പർവ്വതനിരകളിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ലോണാവാല പ്രശസ്തമായ ഹിൽ സ്റ്റേഷനാണ്. വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങൾക്കും മഞ്ഞുമൂടിയ മലനിരകൾക്കും ചിക്കിക്കും പ്രശസ്തമാണ്. മഴക്കാലത്ത് വലിയ പ്രകൃതിസൗന്ദര്യമാണ് ഇവിടെയുള്ളത്. ടൈഗർ പോയിന്റ്, ലയൺസ് പോയിന്റ് എന്നിവ പ്രധാന കാഴ്ചകളാണ്. കാർലാ, ഭാജാ ഗുഹകൾ സമീപത്താണ്. പരമ്പരാഗത ചിക്കി മിഠായികൾക്ക് പ്രശസ്തമാണ്. ലോണാവാല തടാകം, പവ്നാ തടാകം എന്നിവ സമീപത്താണ്. നിരവധി റിസോർട്ടുകളും താമസസൗകര്യങ്ങളുമുണ്ട്. മുംബൈ-പുണെ എക്സ്പ്രസ് വേ വഴി എളുപ്പത്തിൽ എത്താം.

ലോണാവാലയുടെ സമീപത്തുള്ള മനോഹരമായ മലയോര കേന്ദ്രമാണ് ഖണ്ടാല. സിനിമകളിലൂടെ പ്രശസ്തമായ താഴ്‌വര കാഴ്ചകളാണിവിടെയുള്ളത്. പഴയകാല കച്ചവട പാതകളുടെ ഭാഗമായിരുന്നു ഇത്. ഡ്യൂക്സ് നോസ് പാറക്കൂട്ടങ്ങൾ പ്രശസ്തമാണ്. കുനേ വെള്ളച്ചാട്ടം വലിയൊരു കാഴ്ചയാണ്. അമൃതാംജൻ പോയിന്റിൽ നിന്നുള്ള കാഴ്ച മനോഹരമാണ്. ശാന്തമായ ഖണ്ടാല തടാകം നടപ്പാതകളാൽ സമൃദ്ധമാണ്. ശാന്തമായ അന്തരീക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് അനുയോജ്യമാണ്. മഴക്കാലത്ത് ചൂടുള്ള പലഹാരങ്ങൾ ആസ്വദിക്കാം. മുംബൈയിൽ നിന്ന് 2 മണിക്കൂർ യാത്രയേയുള്ളൂ.

മഹാരാഷ്ട്രയിലെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ഹിൽ സ്റ്റേഷനാണ് മഹാബലേശ്വർ. തണുത്ത കാലാവസ്ഥയും കാടുകളും നിറഞ്ഞ മനോഹരമായ പ്രദേശം. ഇന്ത്യയുടെ 'സ്ട്രോബെറി തലസ്ഥാനം' എന്നറിയപ്പെടുന്നു. സ്ട്രോബെറി തോട്ടങ്ങളും മാപ്രോ ഗാർഡനും പ്രശസ്തമാണ്. ആർതേഴ്സ് സീറ്റ്, വിൽസൺ പോയിന്റ് എന്നിവ പ്രധാന കാഴ്ചകളാണ്. വേണ്ണ തടാകത്തിൽ ബോട്ടിംഗ് സൗകര്യമുണ്ട്. പഞ്ചഗംഗ ക്ഷേത്രം അഞ്ച് നദികളുടെ ഉത്ഭവസ്ഥാനമാണ്. പ്രതാപ്ഗഡ് കോട്ട സമീപത്താണ് स्थितമായത്. നിബിഡ വനങ്ങളും മനോഹരമായ നടപ്പാതകളുമുണ്ട്. പുണെയിൽ നിന്നും മുംബൈയിൽ നിന്നും ബസ് സേവനങ്ങൾ ലഭ്യമാണ്.